Việc hạch toán phân chia lợi nhuận cho cổ đông (hay còn gọi là chi trả cổ tức) là một trong những nghiệp vụ kế toán trọng yếu và nhạy cảm nhất trong cấu trúc tài chính của công ty cổ phần. Quyết định phân phối lợi nhuận không chỉ thể hiện sức khỏe tài chính và hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi sát sườn của các nhà đầu tư. Nhằm giúp doanh nghiệp thực hiện đúng quy định pháp luật hiện hành và tối ưu hóa quy trình tài chính, Atax sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp lý, phương pháp hạch toán cũng như ưu nhược điểm của từng phương thức chia cổ tức theo Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 99/2025/TT-BTC mới nhất.
Khái niệm lợi nhuận ròng và bản chất của cổ tức
Căn cứ theo quy định tại Khoản 5 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020, cổ tức là phần lợi nhuận ròng được trích từ quỹ của công ty cổ phần để chi trả cho các cổ đông dưới dạng tiền mặt hoặc các loại tài sản khác, tương ứng với tỷ lệ sở hữu cổ phần của từng cổ đông.
Lợi nhuận ròng (lợi nhuận sau thuế) được xác định là phần chênh lệch còn lại sau khi lấy tổng doanh thu từ hoạt động bán hàng, cung cấp dịch vụ và hoạt động tài chính trừ đi toàn bộ chi phí phát sinh, bao gồm cả thuế thu nhập doanh nghiệp cùng các nghĩa vụ tài chính khác theo quy định pháp luật.
Hiện nay, cổ tức được phân loại thành hai hình thức chính:
- Cổ tức cổ phần phổ thông: Được chi trả từ nguồn lợi nhuận ròng còn lại sau khi doanh nghiệp đã hoàn thành đầy đủ các nghĩa vụ thuế và tài chính khác. Mức chi trả phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả kinh doanh thực tế và quyết định của Đại hội đồng cổ đông.
- Cổ tức cổ phần ưu đãi: Cổ đông nắm giữ cổ phần ưu đãi sẽ được hưởng mức cổ tức cố định hàng năm hoặc mức cao hơn so với cổ phần phổ thông, không phụ thuộc vào tình hình lãi hay lỗ của doanh nghiệp trong kỳ.
Điều kiện pháp lý để doanh nghiệp tiến hành chi trả cổ tức
Theo Điều 135 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần chỉ được phép tiến hành chi trả cổ tức khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện tiên quyết sau:
- Doanh nghiệp đã hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế và các nghĩa vụ tài chính khác theo quy định pháp luật.
- Đã trích lập đầy đủ các quỹ công ty và bù đắp các khoản lỗ trước đó theo quy định của pháp luật và điều lệ công ty.
- Ngay sau khi thanh toán hết số cổ tức đã định, doanh nghiệp vẫn phải bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác đến hạn.
Về phương thức chi trả, doanh nghiệp có thể thực hiện thông qua các hình thức:
- Tiền mặt: Chi trả bằng tiền mặt (Đồng Việt Nam) qua các hình thức ký séc, chuyển khoản ngân hàng hoặc gửi bưu điện trực tiếp đến cổ đông.
- Cổ phần (Cổ phiếu): Sử dụng cổ phiếu để trả cổ tức nhằm giữ lại nguồn vốn thặng dư tái đầu tư. Doanh nghiệp không cần làm thủ tục chào bán cổ phần nhưng phải thực hiện đăng ký thay đổi vốn điều lệ tương ứng với tổng mệnh giá cổ phần đã chi trả trong vòng 10 ngày kể từ ngày hoàn tất thanh toán.
- Tài sản khác: Thực hiện theo quy định cụ thể được ghi nhận trong Điều lệ của công ty.
Mọi quyết định về tỷ lệ, thời điểm và phương thức phân chia cổ tức phải được thông qua tại Đại hội đồng cổ đông thường niên và được chi trả đầy đủ trong thời hạn tối đa là 06 tháng kể từ ngày họp thông qua nghị quyết.
Hướng dẫn hạch toán phân chia lợi nhuận theo Thông tư 200/2014/TT-BTC
Trường hợp chi trả cổ tức bằng tiền mặt
Tại ngày chốt danh sách cổ đông, kế toán xác định nghĩa vụ phải trả và ghi nhận bút toán:
Nợ TK 421 - Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối
Có TK 3388 - Phải trả, phải nộp khác (chi tiết phải trả cổ đông)
Tại ngày thực tế chi trả cổ tức cho cổ đông:
Nợ TK 3388 - Phải trả, phải nộp khác
Có TK 111, 112 - Tiền mặt, tiền gửi ngân hàng
Ví dụ thực tế: Công ty Cổ phần ABC thực hiện chốt quyền chi trả cổ tức đợt 2 năm 2022 bằng tiền mặt vào ngày 23/12/2022 với tỷ lệ 14% trên mệnh giá 10.000 VND/cổ phiếu. Số lượng cổ phiếu lưu hành là 2,1 tỷ cổ phiếu. Vào ngày 31/12/2022, ABC tiến hành chuyển khoản chi trả cổ tức cho nhóm cổ đông chiến lược nắm giữ 1 tỷ cổ phiếu.
Kế toán Atax hướng dẫn định khoản như sau:
– Ngày 23/12/2022 (Chốt danh sách cổ đông):
Tổng giá trị cổ tức dự kiến chi trả = 2.100.000.000 x 14% x 10.000 = 2.940.000.000.000 VND.
Nợ TK 421: 2.940.000.000.000 VND
Có TK 3388: 2.940.000.000.000 VND
– Ngày 31/12/2022 (Thanh toán cho cổ đông chiến lược):
Số tiền thực chi = 1.000.000.000 x 14% x 10.000 = 140.000.000.000 VND.
Nợ TK 3388: 140.000.000.000 VND
Có TK 112: 140.000.000.000 VND
Trường hợp chi trả cổ tức bằng cổ phiếu
Tại ngày chốt quyền nhận cổ tức bằng cổ phiếu, ghi nhận:
Nợ TK 421 - Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối (tính theo giá phát hành)
Có TK 3388 - Phải trả, phải nộp khác (tính theo giá phát hành)
Tại ngày thực tế phân phối cổ phiếu cho cổ đông:
Nợ TK 3388 - Phải trả, phải nộp khác (tính theo giá phát hành)
Có TK 4111 - Vốn góp của chủ sở hữu (theo mệnh giá)
Có TK 4112 - Thặng dư vốn cổ phần (chênh lệch giá phát hành cao hơn mệnh giá, nếu có)
Trong thực tiễn, hầu hết các doanh nghiệp niêm yết hiện nay thường thực hiện ghi nhận cổ phiếu trả cổ tức theo mệnh giá (10.000 VND/cổ phiếu).
Ví dụ thực tế: Công ty XYZ chốt danh sách cổ đông trả cổ tức bằng cổ phiếu với tỷ lệ 7% vào ngày 25/08/2022. Ngày 30/08/2022, XYZ hoàn tất phân phối cổ phiếu. Mệnh giá cổ phiếu là 10.000 VND, tổng lượng cổ phiếu lưu hành trước phát hành là 274.100.000 cổ phiếu.
Kế toán Atax thực hiện hạch toán:
– Ngày 25/08/2022 (Ngày chốt quyền):
Giá trị cổ phiếu phát hành mới theo mệnh giá = 274.100.000 x 7% x 10.000 = 191.870.000.000 VND.
Nợ TK 421: 191.870.000.000 VND
Có TK 3388: 191.870.000.000 VND
– Ngày 30/08/2022 (Ngày phân phối cổ phiếu):
Nợ TK 3388: 191.870.000.000 VND
Có TK 4111: 191.870.000.000 VND
Điểm mới trong hạch toán phân chia lợi nhuận theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
Thông tư 99/2025/TT-BTC mang lại những sửa đổi mang tính bước ngoặt nhằm chuẩn hóa thông tin trên Báo cáo tài chính, tăng tính minh bạch so với Thông tư 200/2014/TT-BTC cũ. Thay đổi cốt lõi là việc đưa vào sử dụng độc lập Tài khoản 332 – Phải trả cổ tức, lợi nhuận thay thế hoàn toàn cho việc theo dõi chung trên TK 3388.
Hạch toán chi trả cổ tức bằng tiền
Khi doanh nghiệp phát sinh nghĩa vụ không thể khước từ về việc chi trả cổ tức bằng tiền cho cổ đông theo quy định pháp luật:
Nợ TK 421 - Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối
Có TK 332 - Phải trả cổ tức, lợi nhuận
Khi tiến hành xuất quỹ hoặc chuyển khoản thanh toán thực tế:
Nợ TK 332 - Phải trả cổ tức, lợi nhuận
Có TK 111, 112 - Tiền mặt, tiền gửi ngân hàng
Hạch toán chi trả cổ tức bằng cổ phiếu
Theo Thông tư 99, quy trình hạch toán tăng vốn từ nguồn lợi nhuận giữ lại được phân định rõ ràng qua tài khoản trung gian 4118:
– Tại thời điểm phát hành cổ phiếu trả cổ tức:
Nợ TK 421 - Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối
Có TK 4118 - Vốn khác
– Khi nhận được Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp điều chỉnh tăng vốn điều lệ chính thức từ cơ quan quản lý:
Nợ TK 4118 - Vốn khác
Có TK 4111 - Vốn góp của chủ sở hữu
So sánh chi tiết ưu và nhược điểm của các hình thức chi trả cổ tức
Việc lựa chọn phương thức chi trả có ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền hoạt động và định giá doanh nghiệp trên thị trường. Dưới đây là bảng tổng hợp so sánh trực quan từ Atax:
- Loại hìnhChia cổ tức bằng tiềnChia cổ tức bằng cổ phiếuƯu điểmCung cấp dòng tiền thực tế cho cổ đông, tạo tâm lý an tâm khi nắm giữ tài sản có tính thanh khoản tối đa.
- Khẳng định năng lực tài chính khỏe mạnh và dòng tiền dồi dào từ hoạt động kinh doanh cốt lõi của doanh nghiệp.
- Tránh phát sinh nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân tức thời cho cổ đông tại thời điểm nhận cổ phiếu (hoãn thuế).
- Tăng khối lượng cổ phiếu lưu hành, hỗ trợ tăng tính thanh khoản giao dịch trên thị trường chứng khoán.
- Giúp doanh nghiệp bảo toàn lượng tiền mặt phục vụ tái đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh hoặc dự phòng biến động thị trường.
- Nhược điểmCổ đông chịu áp lực thuế trùng lặp (doanh nghiệp nộp thuế TNDN, cổ đông cá nhân nộp thuế TNCN đầu tư vốn).
- Trực tiếp làm sụt giảm nguồn lực tiền mặt dự trữ của công ty, hạn chế khả năng tái đầu tư nhanh chóng.
- Nếu tốc độ tăng trưởng lợi nhuận không tương xứng với tốc độ tăng vốn, giá trị cổ phiếu sẽ bị pha loãng mạnh.
- Dễ phát sinh lượng cổ phiếu lẻ trong tài khoản của cổ đông nhỏ, gây khó khăn cho việc giao dịch bán ra.
Giải đáp các câu hỏi thường gặp về nghiệp vụ chi trả cổ tức
Câu 1: Vì sao doanh nghiệp thường ưu tiên chi trả cổ tức bằng cổ phiếu hơn tiền mặt?
Trả lời: Phương thức này giúp doanh nghiệp giữ lại toàn bộ nguồn vốn bằng tiền mặt để tài trợ cho các dự án đầu tư phát triển mà không phải chịu chi phí sử dụng vốn cao từ việc vay ngân hàng hay phát hành trái phiếu, đồng thời tăng quy mô vốn điều lệ của công ty một cách tự nhiên.
Câu 2: Thời điểm nào cổ đông chính thức được nhận cổ tức?
Trả lời: Cổ đông sẽ được nhận cổ tức sau khi kế hoạch phân phối được Đại hội đồng cổ đông phê duyệt thông qua bằng Nghị quyết và Hội đồng quản trị công bố cụ thể ngày chốt quyền cũng như ngày thực hiện chi trả.
Câu 3: Thu nhập từ nhận cổ tức có phải chịu thuế không?
Trả lời: Theo Điểm c Khoản 3 Điều 2 Thông tư 111/2013/TT-BTC, cổ tức từ việc góp vốn, mua cổ phần là khoản thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân từ đầu tư vốn với thuế suất là 5%.
